ทอลาน ที่บ้านหน้าทัพ : ภูมิปัญญาท้องถิ่นผลิตภัณฑ์รักษ์โลก

ทอลาน หัตถกรรมจากภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อใช้ในการรุนกุ้งเคยเอามาทำกะปิ แต่ปัจจุบันวัตถุประสงค์ในการทอเปลี่ยนไปเป็นทอเพื่อการแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ของใช้ และเครื่องใช้ ไปทำความรู้จักกับการทอลานของคนริมเล ที่บ้านหน้าทัพ

การนำยอดลานมาผ่านกรรมวิธีจนกลายเป็นเส้นลานแห้งแล้วนำมาทอเป็นผืน ต้นลาน คล้ายต้นตาล ต้นสูงตรง ใช้ประโยชน์ได้ทุกส่วน ขึ้นตามแนวฝั่งแม่น้ำหรือพื้นที่ชุ่มน้ำ ป่าพรุเรียกว่าลานพรุ คุณสมบัติของยอดลานพรุ มีความเหนียว อ่อนตัว เส้นใยแข็งแรง น้ำหนักเบา ผิวลื่นเป็นมัน

ประโยชน์ใบลาน

1.ใช้จารึกตัวอักษรลงบนใบลาน เป็นหนังสือ คำภีร์ คำสอน

2.งานจักสาน ทำเป็น พัด หมวก กระเป๋า เสื่อ งอบ ภาชนะในครัวเรือน เครื่องประดับสำหรับตกแต่ง

3.ใช้สำหรับมุงหลังคา ทำเป็นผนัง หรือฝาบ้าน

4.เป็นหางอวน เครื่องมือประมงสำหรับตักกุ้งเคย

ทอลาน ภูมิปัญญาท้องถิ่น

บ้านหน้าทัพ ชุมชนริมคลองปากพยิง ติดอ่าวไทย ตำบลท่าศาลา อำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราช ด้วยสภาพที่ตั้งฝั่งตะวันออกติดทะเล มีทางออกทะเลที่ปากน้ำปากพยิง อาชีพประจำถิ่นคือการทำประมง และทำกะปิจากกุ้งเคย “เคย หรือ เคอย คล้ายกุ้ง ตัวเล็กกว่ามาก อยู่รวมกันเป็นฝูง” การจับกุ้งเคยมาทำกะปิจึงต้องใช้อวนตาถี่มาก ทำให้เกิดภูมิปัญญาทำหางอวน โดยใช้ยอดต้นลานพรุที่มีอยู่ในบริเวณบ้านหน้าทัพ ทุ่งบางรี ริมคลองปากพยิง ยอดลานผ่านกรรมวิธีทำเป็นเส้นลานแห้ง นำมาทอลายขัดเป็นผืนเพื่อติดปลายอวนสำหรับรุนกุ้งเคยโดยเฉพาะ ถึงแม้ว่าปัจจุบันชาวบ้านจะหันใช้อวนไนลอน (อวนตาถี่เหมือนกระชอน สีฟ้า) ทำหางอวนแทน “ลาน” กันหมดแล้วแต่ยังคงมีการ “ทอลาน” กันอยู่แล้วนำมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อย่างอื่นแทน หมวก กระเป๋า กล่องใส่ของ ปกแฟ้ม พัด พวงกุญแจ ดอกไม้ ฯลฯ

ผลิตภัณฑ์หางอวน ชาวหน้าทัพเรียก “ทอลาน” หรือ “ทอวะ” คือการทอเส้นลานแห้งที่ทำจากยอดลาน เพื่อนำไปเย็บเป็นถุงต่อกับปลายอวนใช้ดักกุ้งเคยเป็นที่มาของคำว่า “หางอวน” ทอเส้นลานแบบขัดตาโปร่ง ปัจจุบันไม่ได้ทอสำหรับเป็นหางอวน แต่ทอเพื่อนำไปแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ เครื่องใช้ประจำวันต่าง ๆ มีการพัฒนารูปแบบขึ้นเรื่อย ๆ ตามความต้องการของตลาด มีการย้อมสี ทอสลับสีเพื่อให้เป็นลวดลายเมื่อนำมาทำเป็นผลิตภัณฑ์ ที่มักจะเป็นกันบ่อย ๆ จะเป็น หมวก กระเป๋า พัด พวงกุญแจ และอื่น ๆ บางผลิตภัณฑ์จะเห็นว่ามีการทอผสมระหว่างเส้นลานกับเส้นใยกัญชง

วิธีทำเส้นลาน

องค์ประกอบ : ยอดลาน สีย้อม(ถ้าย้อม) เกค้นลาน เกทอ-ลาน

อุปกรณ์สำคัญ : ไม้ขูด ชุน ชะ(ตะกร้าสำหรับใส่ตอนต่อเส้นลาน) มีด

กรรมวิธี: เมื่อได้ยอดลานมาแล้ว

1.ยอดลาน ฉีกใบลานออกเป็นทางจากยอด

2.กรีดทางใบออกจากก้าน (ก้านลานมีความเหนียว ชาวบ้านมักจะตัดก้านลานออกมามัดรวมกันใช้เป็นไม้กวาด หรือไม้ตีแมลงวัน หรือนำมาสานเป็นที่วางหม้อ)

3.พับใบลานที่กรีดออกจากทางใบ รวมเป็นมัดขนาดพอประมาณ แช่น้ำ 1-2 คืน

4.ใบลานที่แช่น้ำ ยกออกนำมาขูด แยกออกสองส่วน ใช้ไม้ขูดทำจากไม้ไผ่มีด้ามจับและด้ามขูด บาง คม คล้ายมีด

5.ดึงเอาส่วนที่เป็นเยื่อลาน มัดจุก วิธีการมัดทีละจุกแล้วนำมารวมกันเป็นเส้น จุกเล็ก ๆ เรียงบนเส้นเดียวกัน ความยาวของเส้นต้องไม่เกินกว่าความยาวของราวตาก

6.สางใบเยื่อลานให้เป็นเส้นเล็ก ๆ โดยใช้หวีกดลง แล้วลากยาวตลอดเส้น

7.ม้วนเส้นลาน แช่น้ำ 1-2 คืน

8.นำเส้นลานที่แช่น้ำ ขึ้นตากให้แห้ง สางเส้นลานกับมือไม่ให้พันกัน

9.ตากเส้นลานให้แห้งสนิท ในขั้นตอนนี้จะลูบน้ำเป็นระยะให้เส้นกลมสวย เส้นลานแห้งจะสวย ขาว หรือไม่อยู่ที่ขั้นตอนนี้ ราวตาก ต้องสูงเพื่อไม่ให้เส้นบานระพื้นดิน มักจะใช้ทางสาคู หรือทางไม้ไผ่เป็นราวตาก เพราะตรง เบา เคลื่อนย้ายได้ง่าย (เคล็ดลับอยู่ที่ตอนเย็นจะมีการลูบน้ำก่อนจะปล่อยตากน้ำค้าง เพื่อให้เส้นลานม้วนกลม ไม่คลาย เส้นสวย)

10.ย้อมเส้นลาน ตอนตากไม่ต้องลูบน้ำ ตากให้แห้ง แล้วนำมาแช่น้ำอีกครั้ง 1-2 คืน ให้เส้นคลาย ละลายสีย้อม (ใช้สีย้อมกก) ในน้ำต้มให้เดือด นำเส้นลานที่แช่น้ำลงไปย้อม แล้วแช่วันอีกประมาณ 1-2 วัน ให้เส้นลานติดสีดีแล้วล้างสีออก แช่ในน้ำยากันสีตก ก่อนนำลานขึ้นตาก ถึงจะลูบลานให้เส้นกลมได้

11.ต่อลาน เส้นลานที่ตากแห้งดีแล้วนำมาต่อ ปมที่ต่อต้องเล็กเพราะตอนทอจะได้เรียบไปกับเนื้อลาน ไม่เป็นปม ต่อเส้นลานใส่ชะใช้ใบมีดเล็ก คม ติดไว้ที่ขอบชะสำหรับตัดเส้นลาน ชะต่อลานต้องเบามักจะทำจากเปลือกทางสาคู คลุ้ม คล้า เป็นพืชที่มีในท้องถิ่นเช่นกัน (ปัจจุบันใช้ตะกร้าพลาสติกกันหมดแล้ว)

12.ใส่ชุน ในส่วนที่ใช้ทอเป็นเส้นขัด ใส่ชุนต้องไม่พอง เคล็ดลับคือต้องคอยดึงเส้นล้านตอนใส่ ชุนทำจากไม้ เบา หัวท้ายเป็นวง ยาวประมาณ 12 นิ้ว

13.ค้นลาน สำหรับใช้เป็นเส้นพุ่ง (ยาวประมาณ 3.5 เมตร/ม้วน หน้าฟืมประมาณ 14 นิ้ว) มีเกค้น (เมื่อก่อนใช้ไม้ปักบนทราย ปัจจุบันทำเกค้นจากไม้ ยกมาใช้ค้นและยกเก็บสะดวก) ค้นเป็นม้วน แขวนไว้รอใส่ฟืม เข้าเก

14.ใช้ลานค้น ต่อเป็นเส้นพุ่งเข้าเกทอ (กี่ทอ)

15.ทอเป็นผืน จนหมดความยาวเส้นพุ่ง ตาลานจะละเอียดหรือหยาบขึ้นอยู่กับตอนทอ คนทอต้องคอยดึง จัดตาลาน จัดปมต่อลาน และต้องคอยระวังผู้ช่วย(ตัวเล็ก)ที่จ้องจะนั่งเกทอ

16.ม้วนเก็บเป็นม้วนสำหรับใช้งานหรือจำหน่ายต่อไป

ทอลาน ผลิตภัณฑ์รักษ์โลก

ผลิตภัณฑ์ที่แปรรูปจากการทอ เป็นผลิตภัณฑ์ ย่อยได้ ใช้ซ้ำ ทำจากพืช

สำหรับในขั้นตอนการผลิต ไม่สร้างขยะ ไม่ปล่อยคาร์บอน และใช้พลังงานจากแสงอาทิตย์

อัตลักษณ์/จุดเด่นผลิตภัณฑ์

ทำมือ ทน เหนียว เบา วาว มัน ลื่น แปรรูปได้หลากหลาย ไม่ขึ้นรา เก็บรักษาง่าย

ทอลาน เป็นภูมิปัญญาชาวบ้านที่ยังมีการสืบทอดและทำอยู่ ปัจจุบันได้รับการสนับสนุนจากหน่วยงานของรัฐ มีการสนับสนุนด้านงบประมาณ การทำวิจัยปรับปรุงกระบวนการผลิตและรูปแบบของผลิตภัณฑ์ การทำตลาดแนะนำผลิตภัณฑ์ มีการแนะนำความรู้เพิ่มเติม ทำให้ผลิตภัณฑ์ได้รับความสนใจ ประชาชนมีงานทำ มีอาชีพในครัวเรือน มีรายได้เพิ่มขึ้น ลดการย้ายถิ่น ครอบครัวอยู่พร้อมหน้า การทอวะ หรือทอลาน เป็นกิจกรรมและหัตถกรรมภายในครัวเรือน สมาชิกทุกคนในครอบครัวทำได้ตั้งแต่เด็กตัวเล็ก ๆ ก็ต้องช่วยฉีกยอดลานและใส่ชุน (ใส่ชุนต้องไม่พองด้วยนะอันนี้ผู้เขียนชับมาก…หมายถึงถนัดมากนั่นเอง) ส่วนขั้นตอนงานละเอียดและใช้ของมีคมผู้ใหญ่จะทำเอง ซึ่งขั้นตอนกรีดใบลานออกจากก้านต้องใช้มีดที่คมมาก ถ้าโตพอที่จะหัดต่อปมได้แล้วก็จะหัดให้ต่อลาน ปมต่อลานเป็นปมเฉพาะ ต้องเล็กไม่โตจนเกินไป (ปมนี่ผู้เขียนไม่ผ่าน เม๊าะว่า…“ปมใหญ่เกินทอไม่สวย”) ชาวบ้านหน้าทัพ “ทอลาน” มาแต่เดิม ปัจจุบันพื้นที่สำหรับต้นลานมีน้อยลง ยอดลานก็น้อยลงตามไปด้วย จำนวนคนทอจึงมีน้อย แต่ยังคงมีการ“ทอลาน”อยู่ และมีการพัฒนาปรับปรุงให้มีความปราณีตสวยงามมากขึ้น เหมาะกับเป็น “ภูมิปัญญาท้องถิ่น ผลิตภัณฑ์รักษ์โลก” ทอลานที่บ้านหน้าทัพ