‘เสาหาร’ เสาต้นเล็ก ๆ ที่ตั้งอยู่บนบัลลังก์รอบก้านฉัตร (แกนปล้องไฉน) เพื่อช่วยรับน้ำหนักส่วนยอดขององค์พระเจดีย์ บนเสาหารทั้ง 8 ต้นของพระบรมธาตุเจดีย์ ตกแต่งด้วยประติมากรรมปูนปั้นรูปพระสาวกทั้ง 8 รูป พนมมือ ขนาดความสูง 2.10 เมตร เดินประทักษิณอยู่โดยรอบ ปัจจุบันลงรักปิดทอง ในภาษาท้องถิ่นเรียกกันว่า ‘พระเวียน‘ บริเวณใต้ปล้องไฉนประดับด้วยเหล็กหล่อรูปหงส์ (ที่เห็นเป็นสีแดง) เสาหารรอบแกนปล้องไฉน เหนือบัลลังก์ของ “พระบรมธาตุ” “พระสาวก” ยืนเวียนทักษิณาวรรตประนมมือ
ความหมาย
เสาหาน เสาหาร เป็นชื่อเรียกชุดเสาโครงสร้างที่ทำหน้าที่รองรับส่วนต่าง ๆ ของอาคาร ซึ่งมีการใช้รูปศัพท์เป็น “เสาหาร” “เสาหาญ” หรือ “เสาหาน” โดยมีลักษณะการใช้ที่แตกต่างกัน ดังนี้ “เสาหาน” ใน “พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542” นิยาม “เสาหาน น. เสาเล็กตั้งเหนือบัลลังก์ ล้อมก้านฉัตรในเจดีย์ทรงลังกา และความหมาย เสาคู่ที่ตั้งอยู่หน้าสุดของมุขเด็จสำหรับรับหน้าบัน ส่วนความหมายของสมคิด จิระทัศนกุล (2016, น. 33) ให้ความหมายว่า เป็นชื่อเรียกชุดเสาโครงสร้างที่ทำหน้าที่รองรับส่วนต่าง ๆ ของอาคาร ซึ่งมีการใช้รูปศัพท์เป็น “เสาหาร” “เสาหาญ” หรือ “เสาหาน” โดยมีลักษณะการใช้ที่แตกต่างกัน และสมใจ นิ่มเล็ก ได้นิยามคำว่า “เสาหาร” คือองค์ประกอบสถาปัตยกรรม “เสา” ที่เรียงเป็นวงล้อมก้านฉัตรของเจดีย์ รวมถึงโชติ กัลยาณมิตร (2518 อ้างใน อิษฏ์ ลี้เจริญ, 2019) ให้นิยามของ “เสาหาร” ว่า “เสาชนิดนี้มีผู้เรียกว่าเสาหาร ซึ่งเป็นคำที่ตัดย่อมาจากคำว่าพิหาร…..” ซึ่งเป็นคำย่อตัดทอนจากคำเต็มว่า “เสาวิหาร” เหลือเพียง “เสาหาร” เท่านั้น
ลักษณะที่สำคัญ
- ตำแหน่งที่ตั้ง : อยู่บริเวณเหนือบัลลังก์และรอบแกนปล้องไฉนขององค์พระบรมธาตุเจดีย์
- จำนวนและรูปประดับ : มีทั้งหมด 8 ต้น ซึ่งมีการประดับรูปหล่อหรือปั้น “พระสาวก” 8 องค์ยืนเวียนทักษิณาวรรต ประกอบด้วย พระโกณทัญญเถระ | พระมหากัสสปเถระ | พระสารีบุตรเถระ | พระอุบาลีเถระ | พระอานนท์เถระ | พระควัมปติเถระ | พระโมคัลานเถระ และพระราหุลเถระ
- แนวคิดทางศิลปะ : เป็นคติความเชื่อที่ได้รับอิทธิพลจากประเทศลังกา ผสมผสานกับงานช่างฝีมือพื้นถิ่นภาคใต้ของไทย เป็นคติจากลังกาผสมผสานงานพื้นถิ่น โดยงานศิลปกรรมเช่นนี้ได้รับอิทธิพลมาจากลังกา โดยประภัสสร์ ชูวิเชียร ได้เปิดเผยว่า การประดับบริเวณเสาหานนั้น คติดั้งเดิมมาจากลังกาที่จะทำเป็นรูปเทวดา มีหน้าที่คอยอารักขาพระบรมธาตุที่อยู่ภายใน เชื่อว่า งานศิลปกรรมที่ปรากฏบนพระบรมธาตุนี้ อาจรับเข้ามาจากลังกาโดยตรง หรืออาจรับเข้ามาจากลังกาแล้วผ่านสุโขทัยอีกทีหนึ่ง ซึ่งไม่ว่าจะรับจากทางไหนก็ตาม ช่างนครศรีธรรมราชก็ได้ดัดแปลงให้เป็นพระสาวกแทน โดยพระสาวก 8 องค์ ดังนั้น ตรงส่วนนี้ที่เรียกว่าพระเวียน หรือว่าเสาหารรอบแกนปล้องไฉน ก็ยังเรียกได้ว่ามีเค้าของความเป็นศิลปะลังกาอยู่ เพียงแต่ว่าปรับเปลี่ยนมาเป็นงานแบบพื้นถิ่นแทน องค์ประกอบที่กล่าวมานั้น สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นเมื่อคราวปฏิสังขรณ์พระบรมธาตุเจดีย์ครั้งใหญ่ในสมัยอยุธยา (กองบรรณาธิการศิลปวัฒนธรรม, 2569)
สมคิด จิระทัศนกุล. (2016). อภิธานศัพท์ช่างสถาปัตยกรรมไทย 3 องค์ประกอบ. คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร.
Views: 3
