“หมา” หรือ หมาตักน้ำ เป็นภาชนะที่ใช้ในตักน้ำ แทนถังน้ำ ขันน้ำ สำหรับชาวนครศรีธรรมราชนั้น หมาตักน้ำในสมัยก่อนนั้นจะทำมาจากวัสดุธรรมชาติ คือ ใบจาก ต้อหมา (กาบหมาก) ต้อหลาวโอน (กาบหลาวโอน) ซึ่งเป็นพืชพื้นถิ่นของเมืองนครศรีธรรมราช ซึ่งหมาตักน้ำที่ทำจากวัสดุจากธรรมชาติเหล่านี้จะมีน้ำหนักเบา เมื่อใช้ในการตักน้ำ หมาตักน้ำจะตะแคงแล้วคว่ำตัวลงเองได้ ทำให้การตักน้ำทำได้ง่ายขึ้น ไม่ต้องออกแรงเยอะ นอกจากชาวบ้านจะใช้ตักน้ำจากบ่อแล้ว ยังใช้ในการวิดน้ำออกจากเรือ หรือใช้ตักน้ำแทนขันน้ำอีกด้วย
คำว่า “หมา” หรือ “หมาตักน้ำ” เป็นคำนำหน้าภาชนะสำหรับใช้ตักน้ำในพื้นถิ่นนครศรีธรรมราช ซึ่งมีการสันนิษฐานกันว่าว่า “หมา” หรือ “ติหมา” ไม่ใช่คำไทยแท้แต่เป็นคำที่มาจากรากศัพท์มาจากภาษามลายูถิ่นคือคำว่า “ติมอ” หรือ “Timba” ซึ่งหมายถึง ภาชนะตักน้ำที่ทำจากใบจาก หรือ กาบหมาก ทำหน้าที่เหมือนถังน้ำและขันน้ำ เช่น ตักน้ำจากบ่อโดยใช้ไม้ทำเป็นตะขอเกี่ยว หรือใช้เชือกผูกโยง ใช้ตักน้ำอาบ เป็นต้น
หมา ( ถิ่น-ใต้ ) จาก พจนานุกรมหัตถกรรมเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน ของ วิบูลย์ ลี้สุวรรณ.
(วิบูลย์ ลี้สุวรรณ. ๒๕๔๖. พจนานุกรมหัตถกรรมเครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน. หน้า ๓๒๔)
หมาตักน้ำ
ภาชนะสำหรับตักน้ำและของเหลว มีหลายชนิด เช่น ทำด้วยยอดใบจากคลี่ซ้อนกันเป็นแผ่น แล้วรวบหัวรวบท้ายมัดด้วยตอกก้านจาก แล้วผูกไขว้กันเป็นหูสำหรับจับหรือเป็นที่ผูกเชือกสำหรับใช้ตักน้ำจากบ่อเรียก หมาจาก ทำมากที่อำเภอปากพนัง อำเภอหัวไทร และอำเภอใกล้เคียงในจังหวัดนครศรีธรรมราช นอกจากจะใช้หมาจากตักน้ำแล้วยังใช้วิดน้ำเรือ ตักน้ำหวานหรือน้ำตาลจากกระทะได้ด้วย
หมาต้อทำจากกาบหมาก โดยนำกาบหมากมาพับแล้วเย็บด้วยหวายคล้ายกระทงหรือถัง มีหูสำหรับจับหรือใช้เชือกผูก ลักษณะการใช้คล้ายกับหมาจากหรือถังตักน้ำ หรือน้ำถุ้งของภาคเหนือ
หมาต้อเหลาชะโอนหรือหมาเหลาโอน ทำจากกาบต้นเหลาชะโอน มี 2 ชนิด ชนิดที่ทำหูยึดสองข้างไขว้กัน เรียก หมาโผ้ ชนิดที่ทำหูสอดเข้าหากัน เรียก หมาเหมีย
หมาตักน้ำ หมาถัง หมาจาก หมาหลาวโอน หมาต้อ ติหมา ล้วนแล้วเป็นคำเรียกที่ใช้แทน “ภาชนะตักน้ำ” ซึ่งแตกต่างกันไปตามวัสดุที่นำมาทำ และแต่ละพื้นถิ่น การเรียกชื่อบางครั้งจึงมีชื่อของพืชที่นำมาเป็นวัสดุทำต่อท้ายด้วย เช่น หมาต้อ ทำมาจาก กาบหมาก หมาหลาวโอน ทำมาจากกาบหลาวโอน หมาจาก ทำมาจากใบจาก (บางพื้นที่นำใบพ้อมาทำก็มีเรียกหมาจากเหมือนกัน) ซึ่งเป็นภาชนะตักน้ำที่ผลิตขึ้นเองตามพื้นบ้าน เป็นของใช้ที่แต่ละครัวเรือนทำขึ้นเพื่อใช้งานในบ้านตั้งแต่โบราณนานมา
หมาต้อ
หมาต้อหมาก หรือ ต้อหมาก ทำมาจากกาบหมากที่หุ้มทะลายลูกหมาก หรือหุ้มดอกซึ่งอยู่ที่คอต้นหมากซึ่งมีขนาดใหญ่และหนามาก มีความทนทานในการใช้งาน สามารถใช้งานได้ 1-2 ปี วิธีการทำก็ไม่ยาก เพียงนำกาบหมากมาผูกหัวท้ายติดกันแล้วพับทบมัดปลายด้วยหวายจนแน่น ได้เป็นหูจับหรือที่ผูกเชือก สำหรับจังหวัดนครศรีธรรมราชพื้นที่ที่ปลูกต้นหมากเป็นจำนวนมากคืออำเภอร่อนพิบูลย์และลานสกา
หมาหลาวโอน
หมาหลาวโอน ทำมาจากกาบต้นหลาวโอน ต้นหลาวโอนจะมีลักษณะคล้ายกับต้นหมากแต่ลำต้นใหญ่กว่า ใบจึงใหญ่กว่า มีหนาม แม้แต่กาบหลาวโอนก็มีหนามด้วย ดังนั้นก่อนที่จะนำมาทำหมาหลาวโอนต้องเหลาหนามออกให้หมดก่อน แล้วนำมาผูกหัวท้ายติดกันแล้วพับทบมัดปลายด้วยหวายจนแน่น ได้เป็นหูจับหรือที่ผูกเชือก อายุการใช้งานจะยาวนานกว่าหมาต้อหมาก โดยอยู่ที่ประมาณ 2-3 ปี เพราะหกาบหลาวโอนมีขนาดใหญ่และมีความทนทานมากกว่ากาบหมาก ซึ่งหมาหลาวโอนจะมีใช้กันเฉพาะพื้นถิ่นที่มีต้นหลาวโอนอยู่คือแถบอำเภอเมือง อำเภอพรหมคีรี จังหวัดนครศรีธรรมราช
หมาจาก
ในพุทธศักราช ๒๔๓๑ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้เสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้ ประทับแรมที่เมืองนครศรีธรรมราช ได้เสด็จพระราชดำเนินไปที่วัดหน้าพระลาน ทรงตักน้ำในบ่อเสวยด้วย “หมาจาก”
หมาจาก ทำมาจากใบจากอ่อนส่วนยอดที่ยังไม่แตกออกเป็นใบ ๆ ถ้ายอดเริ่มแตกออกเป็นใบ ๆ แสดงว่าเริ่มแก่ใช้ทำหมาจากไม่ได้ ซึ่งยอดจากยอดหนึ่งสามารถนำมาทำหมาจากได้ประมาณ 2-3 ลูก โดยการตัดออกมาให้ยาวสัก 2-3 ศอก เพื่อทำหมาจาก 2-3 ลูก ตัดให้เหลือแค่ก้านกับใบแล้วนำไปผึ่งแดดให้หมาดและเหี่ยวนุ่ม คลี่ใบออกด้านหนึ่งแล้วหักพับครึ่งกลับไปด้านหลัง สอดใบจากสลับกับโคนปลายใบ ก้านทั้งสองด้านจะสอดเข้ากันได้พอดี ให้สอดเรียงไปเรื่อย ๆ จนได้ขนาดที่ต้องการแล้วจึงม้วนให้กลม แล้วรวบปลายทั้งสองข้างเข้าหากันเพื่อผูกติดเป็นที่ถือ การผูกปลายมีสองวิธี คือ ถ้าเอาปลายทั้งสองผูกไขว้กันจะเรียกภาชนะนั้นว่า “หมาโผ้” (หมาตัวผู้) แต่ถ้าเอาปลายสองข้างมาสอดผูกแนบกันแล้วมัดรวมจะเรียกว่า “หมาเหมีย” (หมาตัวเมีย) สำหรับหมาจากขนาดใหญ่เพื่อให้มีความทนทานจะมีการ “แทงแม่เบี้ย” เสริมโดยการใช้หวายหรือคล้าแทงเย็บรอยต่อระหว่างใบจากแต่ละใบหรือให้เชื่อมติดกันแน่นไม่แตกหยุดง่าย หวายที่แทงเสริมนี้จะต้องอยู่ตรงส่วนกลางของหมาจากเพื่อยึดในการรับน้ำหนัก ซึ่งตามปกติจะมีการแทงแม่เบี้ยประมาณ 1-3 แถว ยิ่งมากแถวก็ยิ่งมีความทนทานมาก หากเป็นหมาจากขนาดเล็กก็ไม่จำเป็นต้องแทงแม่เบี้ยก็ได้ ซึ่งหมาจากนิยมใช้กันมากในแถบอำเภอปากพนัง เชียรใหญ่ และหัวไทร จังหวัดนครศรีธรรมราช
หมาจาก ทำมาจากใบจากอ่อนส่วนยอดที่ยังไม่แตกออกเป็นใบ ๆ ถ้ายอดเริ่มแตกออกเป็นใบ ๆ แสดงว่าเริ่มแก่ใช้ทำหมาจากไม่ได้ ซึ่งยอดจากยอดหนึ่งสามารถนำมาทำหมาจากได้ประมาณ 2-3 ลูก โดยการตัดออกมาให้ยาวสัก 2-3 ศอก เพื่อทำหมาจาก 2-3 ลูก ตัดให้เหลือแค่ก้านกับใบแล้วนำไปผึ่งแดดให้หมาดและเหี่ยวนุ่ม คลี่ใบออกด้านหนึ่งแล้วหักพับครึ่งกลับไปด้านหลัง สอดใบจากสลับกับโคนปลายใบ ก้านทั้งสองด้านจะสอดเข้ากันได้พอดี ให้สอดเรียงไปเรื่อย ๆ จนได้ขนาดที่ต้องการแล้วจึงม้วนให้กลม แล้วรวบปลายทั้งสองข้างเข้าหากันเพื่อผูกติดเป็นที่ถือ การผูกปลายมีสองวิธี คือ ถ้าเอาปลายทั้งสองผูกไขว้กันจะเรียกภาชนะนั้นว่า “หมาโผ้” (หมาตัวผู้) แต่ถ้าเอาปลายสองข้างมาสอดผูกแนบกันแล้วมัดรวมจะเรียกว่า “หมาเหมีย” (หมาตัวเมีย) สำหรับหมาจากขนาดใหญ่เพื่อให้มีความทนทานจะมีการ “แทงแม่เบี้ย” เสริมโดยการใช้หวายหรือคล้าแทงเย็บรอยต่อระหว่างใบจากแต่ละใบหรือให้เชื่อมติดกันแน่นไม่แตกหยุดง่าย หวายที่แทงเสริมนี้จะต้องอยู่ตรงส่วนกลางของหมาจากเพื่อยึดในการรับน้ำหนัก ซึ่งตามปกติจะมีการแทงแม่เบี้ยประมาณ 1-3 แถว ยิ่งมากแถวก็ยิ่งมีความทนทานมาก หากเป็นหมาจากขนาดเล็กก็ไม่จำเป็นต้องแทงแม่เบี้ยก็ได้ ซึ่งหมาจากนิยมใช้กันมากในแถบอำเภอปากพนัง เชียรใหญ่ และหัวไทร จังหวัดนครศรีธรรมราช
ชาวนครศรีธรรมราชบางพื้นถิ่นมีการใช้ภาษาถิ่นคำว่า “หมา” ในความหมายที่กว้างออกไปซึ่งหมายถึงภาชนะตักน้ำทั่ว ๆ ไป ปัจจุบันก็เรียกภาชนะตักน้ำที่ทำด้วยสังกะสี อะลูมิเนียม หรือเหล็กว่า “หมาถัง” หรือ “หมาถั้ง” เป็นต้น ในปัจจุบัน การใช้หมาจาก หมาต้อ หมาหลาวโอน เป็นภาชนะสำหรับการตักน้ำน้อยลง เพราะว่าบริบทของสังคมที่เปลี่ยนไป มีการใช้น้ำจากบ่อน้ำลดน้อยมากจนแทบจะไม่มีเลยก็ว่าได้ เพราะมีการใช้น้ำประปา หรือ มีการนำเครื่องปั๊มน้ำเข้ามาอำนวยความสะดวกในการนำน้ำมาใช้ หรือชักน้ำขึ้นมาจากบ่อน้ำ สระเก็บน้ำ
อย่างไรก็ตาม หมาจาก หมาต้อ หมาหลาโอน ก็ยังคงมีบทบาทอยู่ในสังคมพื้นถิ่นชาวนครศรีธรรมราช อาจะเปลี่ยนรูปแบบการใช้จาก “หมาตักน้ำ” มาเป็นภาชนะรักษ์โลกในการใส่ของซื้อของขายผลิตผลทางการเกษตร เช่น ผัก ผลไม้ต่าง หรือ ใส่เครืองดื่ม อาหารคาวหวาน อาหารว่างต่าง ๆ มากยิ่งขึ้น เพิ่มรูปแบบการใช้งานแต่รูปลักษณ์ยังคงเหมือนเดิม ในพื้นที่นา เล ที่มีป่าจากมาก เช่น ปากนคร ขนาบนาก ปากพนัง เชียรใหญ่ หัวไทร เป็นต้น พื้นที่ เขา ป่า อย่างลานสกา พรหมคีรี ร่อนพิบูลย์ จะมีการรวมกลุ่มของชาวบ้าน ในการทำ หมาจาก หมาต้อ ส่งขายให้กับพ่อค้าแม่ค้า เพื่อเป็นภาชนะรักษ์โลก ซึ่งในปัจจุบันพบเห็นได้แพร่หลายมากยิ่งขึ้น นอกจากจะเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมแล้ว ยังเป็นการสร้างอาชีพ สร้างงาน สร้างรายได้ให้กับชาวบ้านอีกด้วย และที่สำคัญอีกประการหนึ่งเป็นการสืบสานภูมิปัญญาชาวบ้านให้คงอยู่คู่กับชาวนครศรีธรรมราชสืบไป
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
-
ประทุม ชุ่มเพ็งพันธุ์. (2517). ของใช้พื้นเมืองภาคใต้. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร
-
วิบูลย์ ลี้สุวรรณ. (2546). พจนานุกรม หัตถกรรม เครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ.
-
ธันวดี สุขประเสริฐ. หมาตักน้ำ. สืบค้นจาก https://traditional-objects.sac.or.th/th/equipment-detail.php?ob_id=217#:~:text=2.%20หมาต้อหมาก%20หรือ,หมากได้เป็นจำนวนมาก
ภาพประกอบ
- หมาตักน้ำ https://traditional-objects.sac.or.th/th/equipment-detail.php?ob_id=217#:~:text=2.%20หมาต้อหมาก%20หรือ,หมากได้เป็นจำนวนมากต้นไม้ในความทรงจำหลาวชะโอน
- ต้นไม้ในความทรงจำ หลาวชะโอน https://www.blockdit.com/posts/62936527cd97210f42277d02
- แหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์ 6 แหล่งของจังหวัดนครศรีธรรมราช.https://library.wu.ac.th/nst_localinfo/holy-water/
- วัฏจักรพืชสู่วิถีคนกับต้นจาก https://library.wu.ac.th/nst_localinfo/จาก-วัฏจักรพืชสู่วิถีค/
- ผลิตภัณฑ์ หมาจาก”เมืองคอน” https://www.facebook.com/profile.php?id=100058683984030
- หมาตักน้ำ ภูมิปัญญาของชาวใต้ https://www.hatyaifocus.com/บทความ/469-เรื่องราวหาดใหญ่-หมาตักน้ำ…ภูมิปัญาของชาวใต้/
Views: 1668

