แม่ซื้อ คือ เทวดาที่คอยดูแลคุ้มครองเด็กแรกเกิดจนถึงอายุ 12 ขวบ ตามความเชื่อของคนไทยสมัยก่อน ที่เชื่อว่าเด็กทุกคนที่เกิดมาต้องมีแม่ซื้อประจำวันเกิดคอยดูแล ความเชื่อนี้มีอยู่ทุกภาค ในภาคเหนือ ภาคกลาง ภาคใต้ เรียกว่า แม่ซื้อ ส่วนในภาคอีสานใต้ เรียกว่า มดายเดิม (สำนักงานราชบัณฑิตยสถาน, 2551) และยังมีชื่อที่แตกต่างกันไปในบางท้องถิ่น เช่น แม่เซ้อ หรือ แม่วี “แม่ซื้อ” สำหรับภาคใต้ แม่ซื้อเป็นเหมือนสิ่งเร้นลับที่อยู่ในความเชื่อของชาวบ้าน ไม่มีตัวตน ไม่ปรากฎแน่ชัดว่ามีฐานะเป็นเทวดาหรือภูตผี แต่เชื่อกันว่าทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยงของทารกตั้งแต่แรกเกิดจนอายุ 12 ขวบ
ส่วนความหมายของ แม่ซื้อ ตามความเชื่อของนายปาน เพชรสุวรรณ จ.นครศรีธรรมราช บอกว่า “แม่ซื้อ” เดิมเป็นเทพธิดา พระอิศวรมีบัญชาให้ “อันตรธานหายกลายเป็นแม่ซื้อ ลงมารักษาทารก” ตามความเชื่อ แม้ว่าแม่ซื้อจะเป็นพี่เลี้ยงทารกก็จริง แต่บางครั้งก็ให้โทษได้เช่นกัน เพราะอาจหยอกล้อเด็กทารกแรงเกินไป มาหลอกหลอนเด็กจนทำให้เด็กทารกตกใจกลัว ป่วยไข้ได้ ดังนั้นเพื่อให้ทารกหายเป็นปกติ จึงมีการจัดพิธี “ทำแม่ซื้อ” หรือ “เสียแม่ซื้อ” ขึ้น แม้ว่าบางครอบครัวทารกจะไม่มีอาการผิดปกติใด ๆ ก็ยังทำพิธีดังกล่าวอยู่ดีด้วยความเชื่อว่าจะเป็นสิริมงคลแก่เด็ก
ความสำคัญและความเชื่อ
มีความเชื่อว่า แม่ซื้อหรือแม่เซ้อเป็นสิ่งเร้นลับที่อยู่ในความเชื่อของชาวบ้าน ไม่มีตัวตน จะมีฐานะเป็นเทวดาหรือภูติผีก็ไม่ปรากฏชัด แต่เชื่อกันว่าทำหน้าที่เป็นพี่เลี้ยงทารกตั้งแต่แรกเกิดจนอายุ 12 ขวบ ดังปรากฏในเพลงกล่อมเด็กที่กล่าวแล้ว และเพลงร้องเรือหรือเพลงกล่อมเด็กบทนี้ได้กล่าวถึงแม่ซื้อหรือแม่เซ้อ (ในบางท้องถิ่น) หมายถึง เทวดาหรือผีที่ประจำทารก แม่วีก็เรียก ซึ่งแม่ซื้อทั้งสี่นี้ หมอทำขวัญบางคนว่าเป็นหญิงทั้งหมด ดังบททำแม่ซื้อของนายปาน เพชรสุวรรณ อำเภอร่อนพิบูลย์ จังหวัดนครศรีธรรมราช ได้ระบุชื่อแม่ซื้อไว้ด้วยว่า “แม่ซื้อทั้งสี่ พัลลิกาเทวี สนทรีแจ่มจันทร์ พัลลิกาบัวโบต คนธรรพคนธรรมพ์ ทั้งสี่แจ่มจันทร์ แม่เลี้ยงรักษา” นามหรือชื่อของแม่ซื้อทั้งสี่ตนนี้ บางท้องถิ่นก็เรียกชื่อแตกต่างกันไป เช่นชื่อว่า”ผุด ผัด พัด ผล” ก็มี
พิธีกรรมการขึ้นเปลรับขวัญเด็กแรกเกิด (พิธีกรรมบูชาแม่ซื้อ)
สำหรับความเชื่อเรื่องแม่ซื้อของชาวท่าศาลา แล้ว ยังคงมีพิธีรับขวัญเด็กแรกเกิด ในพื้นที่อำเภอท่าศาลา ซึ่งอาจจะมีความแตกต่างกับพื้นที่อื่น ๆ ของทางภาคใต้เช่นกัน จากการสัมภาษณ์หมอทำขวัญที่มีความรู้ทางด้านการทำขวัญเด็ก เป็นผู้สูงอายุของหมู่บ้าน คือคุณยายหนูพัน สังวาลย์ อายุ 96 ปี บอกว่าการทำพิธีรับขวัญเด็ก จะทำตอนเด็กอายุประมาณ 1 เดือน ทำขวัญเพื่อไม่ได้เด็กตกใจ ให้นอนหลับ ให้แม่ซื้อช่วยดูแล
สิ่งของที่ต้องใช้รับขวัญเด็ก
- ผม เล็บ ของเด็ก ห่อให้เรียบร้อย เอามาปัดเป่าที่ตัวเด็ก เพื่อให้เคราะห์ร้ายออกไปให้หมด
- มีด ใช้เปิดปากเด็ก (พื้นที่ จ.พัทลุง ให้น้ำผึ้งทาที่ริมฝีปากเพื่อเปิดปากเด็ก)
- เงิน ทอง ใส่ในเปล เพื่อให้แม่ซื้อและเด็ก ได้กินได้ใช้
- ะพร้าวงอก ผูกที่เปล เมื่อทำพิธีขึ้นเปลเสร็จแล้ว นำไปปลูก หมายไว้ (จำไว้) ว่าเป็นของลูกคนไหน ปลูกให้งอกงาม
- น้ำ ใส่ในขัน มีเงิน มีทอง ด้าย ใส่ไว้ด้วย ใช้สำหรับเปิดปากเด็ก
ขั้นตอนพิธีขึ้นเปลเด็ก
หมอทำขวัญ จะอุ้มเด็กไปเหยียบพื้นดิน เหยียบทราย แล้วพูดว่า “เหยียบดิน เหยียบผา เหยียบด้วยสินลา เจ้าธรณี” เพื่อเป็นการฝากเด็กให้แม่ธรณีดูแลด้วย แล้วเอา ผม เล็บ ของเด็กที่ห่อไว้ ลูบไปตามร่างกาย เพื่อไล่เคราะห์ร้ายออกไป จากนั้นนำผม เล็บไปทิ้ง แล้วเอาเท้าเด็กจุ่มน้ำในขันที่มีมีด เงิน ทอง ด้าย อยู่
หลังจากนั้น หมอทำขวัญจะอุ้มเด็กไปที่เปล ซึ่งมีมะพร้าวงอกผูกไว้ ในเปล มีเงิน ทอง เมื่อเด็กลงเปลแล้ว หมอทำขวัญจะเอามีดที่อยู่ในขันน้ำ มาทำการเปิดปากเด็ก แล้วเห่กล่อมด้วยเพลงกล่อมเด็ก เพื่อให้เด็กนอนหลับ
เพลงเห่กล่อม ที่ใช้กล่อมเด็กมีหลายเพลง แล้วแต่หมอจะจำได้ แต่ด้วยคุณยายหนูพัน อายุมากแล้ว จำเนื้อเพลงไม่ค่อยได้ เพลงที่ร้องกล่อมเด็ก พอจะจับใจความได้ 2 เพลง ได้แก่
อ้า… เห้อ… เหอ… ไปคอน
ไปแลพระนั่งพระนอน เขาทรงขึ้น
ศาลาหน้าเมือง เขาโจงไม้ไผ่
ตรงตูหน้าหลาด เฮ้อ….ตรงปากตูชัย
เขาทรงไม้ไผ่ ใครไปยกมือไหว้ เอ้อ…..เหอ
(ฮ้าเอ้อ…เหอ) นอนเสียเจ้านอนเหอ นอนให้หลับดี
แม่ซื้อของเจ้าทั้งสี่ เฮ้อ…. มาช่วยพิทักษ์รักษา
อาบน้ำป้อนข้าว มารักษาเจ้าทุกเวลา
มาช่วยพิทักษ์รักษา เด็กอ่อนนอนใน…เปล…เหอ
หมอทำขวัญจะกล่อมเพลงจนเด็กหลับไป เป็นอันเสร็จพิธีขึ้นเปลเด็กแรกเกิด
ประเพณีรับขวัญเด็กแรกเกิด ก็ยังคงเป็นอีกหนึ่งความเชื่อเกี่ยวกับการปกป้อง ดูแลเด็ก ๆ ของแม่ซื้อตามความเชื่อของชาวภาคใต้ และชาวท่าศาลา และยังคงสืบทอดความเชื่อและประเพณีเหล่านี้อยู่ ถึงแม้ว่าในปัจจุบันพิธีกรรมแบบนี้หาได้ยากขึ้น แต่ก็ยังคงพบเจอได้จากครอบครัวที่มีผู้สูงอายุ ที่ยังคงบอกเล่า และสืบทอดต่อ ๆ กันมา ให้พิธีกรรมนี้ยังคงอยู่สืบต่อไป
แหล่งข้อมูลอ้างอิง
หนูพัน สังวารย์, 6 กุมภาพันธ์ 2567
ความเชื่อภาคใต้ – ความเชื่อแม่ซื้อ. http://www.openbase.in.th/node/8785
แม่ซื้อ. https://clib.psu.ac.th/southerninfo/content/1/f3c2337a
ทัศชล เทพกำปนาท. (1 กุมภาพันธ์ 2564). เล่าสู่กันฟัง…เรื่อง “แม่ซื้อ เทพผู้อารักษ์เด็กทารก”. กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. https://www.culture.go.th/culture_th/ewt_news.php?nid=5567&filename=i
แม่ซื้อ : เทวดาผู้คุ้มครองเด็กทารก https://watpho.com/th/article/detail/284
สำนักงานราชบัณฑิตยสถาน. (27 ธันวาคม 2551). แม่ซื้อ สำนักงานราชบัณฑิตยสถาน. http://legacy.orst.go.th/?knowledges=แม่ซื้อ-๒๗-ธันวาคม-๒๕๕๑
Views: 3607

