หัวนะโม : สัญลักษณ์มงคลและมรดกศักดิ์สิทธิ์แห่งเมืองนคร

นอกจากนี้นายแพทย์บัญชา พงษ์พานิช (2569) ได้กล่าวไว้ถึงตำนานหัวนะโม ไว้ว่า เรื่องหัวนะโมเมืองนครศรีธรรมราช มีความเป็นมา 3 กระแส คือ 
 – ที่ปรากฎอยู่ในตำนานเมืองนครที่กล่าวถึงเวลาเมืองนครประสบเภทภัย ไม่ว่าจะโรคภัย ไม่ว่าจะเรื่องของศึก ก็จะมีการตั้งพิธีแล้วก็กล่าวกันว่าเอาโลหะ นวโลหะ คือโลหะมาผสม แล้วก็มีเบ้าเพื่อจะตอกให้เป็นรูปปลาที่เรียกว่าเป็นตัว น.หนู แล้วนำมาหว่านโปรยเพื่อให้ทำเป็นสิริมงคล เพื่อให้บ้านเมืองปราศจากภัย ปลอดจากข้าศึก อันนั้นเป็น กระแสที่ 1
 – ที่สืบมาก็คือว่าในประเพณีตรุษสงกรานต์ของเมืองนครโบราณ เกิดประเพณีที่มีการตั้งโรงพิธี สร้างทำหัวนะโมเอาไว้ หลักการก็คือเมื่อเสร็จแล้วก็โปรยไปในพื้นที่ แล้วก็ให้คนเขารับกัน ก็มีบรรยากาศของการแย่งชิงขุดหาคล้าย ๆ ที่เราเห็นในทุกวันนั้น นั้นคือ 2 กระแส ที่เป็นเรื่องเชิงตำนานแล้วก็เชิงประวัติศาสตร์แล้วก็ประเพณีพิธีกรรม
 – แต่ในทางโบราณคดีเท่าที่ติดตามมาปรากฎว่า ก็ไม่รู้ว่าเป็นมาตั้งแต่เมื่อไหร่ เพราะตำนานเขาบอกว่าหลายร้อยปีแล้วพันปีแล้ว แต่จากการที่ติดตามร่องรอยการศึกษาโบราณคดีในหลายพื้นที่ ที่สำคัญก็คือในพื้นที่ในนครศรีธรรมราชก็คือจันดี แต่หากว่าไกลไปหน่อยที่สุราษฎร์ธานีก็คือที่ไชยา ซึ่งเป็นแหล่งสมัยศรีวิชัย หรือแม้กระทั่งอินโดนีเซียในมาลายูที่เป็นดินแดนศรีวิชัยก็อายุประมาณ 1,250 ปีที่แล้วก็พบหัวนะโม มีทั้งหัวนะโมที่เป็นนวโลหะ รวมทั้งหัวนะโมทองคำด้วย เพราะฉะนั้นโดยสรุปหัวนะโมเป็นวัตถุมงคลที่ผู้คนสร้างทำกันมาอย่างน้อย 1,000 กว่าปีที่แล้ว ตั้งแต่สมัยศรีวิชัยแล้วก็สืบมา จนปรากฏเป็นตำนานแล้วก็กลายหนึ่งในรูปสัญลักษณ์หรือวัตถุมงคล ถ้าใครมาเมืองนครก็จะเห็นเสาไฟทุกต้นจะมีตัวอักษรคล้าย ล. กลับหลัง ซึ่งทุกคนถามว่ามันคืออะไร อันนั้นคืออักขระว่า นะโม และถามว่านะโมมาจากไหน อักขระตัวนี้คือตัว น. หนู แล้วก็เป็น น. หนู ที่วัฒนาการมาประมาณ 2,000 ปีที่แล้ว น. หนู เราพบในอักขระพราหมี ตั้งแต่สมัยปรากฤต ภาษาแรกเริ่ม ก่อนที่ประเทศไทยเราจะพัฒนาตัวอักษรไทย แล้วก็เป็นมาเป็นอักษรสาวละ จนต่อมาเป็นอักษรไทยพ่อขุนรามคำแหง ก็เป็นตัว น. หนู ที่เราเรียกกัน เพราะฉะนั้นทำไมเมืองนี้จึงเรียก น. เป็นสัญลักษณ์สำคัญ แล้วอยู่ในหัวนะโม เพราะคำว่า นะโม แปลว่านอบน้อม แปลว่าอ่อนน้อมถ่อมตน แล้วก็น่าเป็นภาษากลางที่ทุกศาสนิกชนทุกคนถือการนอบน้อมว่าเป็นสัญลักษณ์แห่งการปลอดภัย การแคล้วคลาด และนำไปสู่ความเจริญด้วย คนสมัยก่อนเขาเอาตัวอักษรนี้มาใส่ ยิ่งเขาเป็นชาวพุทธเขาก็ให้ความสำคัญใหญ่เลย เพราะเมืองนครมีพระธาตุ ก็ตั้งนะโม นะโมตัสตะ คือตั้งนอบน้อม แต่จริง ๆ แล้ว นะโมเป็นคำกลางของทุกฝ่าย แล้วปรากฎว่าในศิลาจารึกโบราณเท่าที่เราพบในแผ่นดินศรีวิชัย ก็ขึ้นต้นด้วยนะโม หลายหลักก็แสดงว่าถ้าเป็นคำคล้ายๆ แต่ก่อนเป็นคำสวัสดี คำแสดงความนอบน้อมต่อกันแล้วก็เป็นฐานของความเจริญรุ่งเรือง อันนี้เป็นรากเบื้องต้นโดยสังเขปที่มาของคำว่านะโม ที่ปรากฏอยู่บนหัวนะโม