“เครื่องแต่งกายโนรา” (เครื่องทรงโนรา) เป็นงานศิลปะที่สืบสานมาจากรุ่นบรรพบุรุษที่มีความประณีต วิจิตรในเครื่องทรงที่ประดับเรือนร่างผู้แสดงโนรา แและถือเป็นศิลปวัฒนธรรมพื้นบ้านภาคใต้ที่มีความวิจิตรงดงาม อลังการ และเปี่ยมด้วยมนต์ขลัง ชุดของโนรานั้นจัดเต็มไปด้วยเครื่องประดับและอาภรณ์รวมทั้งหมด 14 รายการ ซึ่งแต่ละชิ้นไม่ได้มีดีแค่ความสวยงาม แต่ยังแฝงไปด้วยความหมายและเอกลักษณ์เฉพาะตัวไว้ด้วย ซึ่งชุดเมื่อรวมกันแล้วไม่เพียงแต่ทำให้ผู้แสดงดูโดดเด่น สง่างามราวกับเทพบุตรเทพธิดาลงมาจากสวรรค์ แต่ยังสะท้อนถึงภูมิปัญญาและฝีมือการร้อยลูกปัดอันประณีตของชาวใต้ที่สืบทอดกันมายาวนาน ขณะการแสดงที่ผู้แสดงต้องเคลื่อนไหวเร้าใจ สนุนสนาน รำประกอบจังหวะดนตรี หรือรำประกอบบทร้องภายใต้เครื่องแต่งกายที่มีน้ำหนักมากกว่า 15 กิโลกรัม
ส่วนประกอบของเครื่องแต่งกายโนรา
หางหงส์ เพื่่อให้นักแสดงมีลักษณะเหมือนนกกินรี ผู้แสดงยังสวมเล็บโลหะยาวและโค้งงอนสร้างความโดดเด่นเมื่่อร่ายรำ
1. เทริด
เป็นเครื่องประดับศีรษะของตัวนายโรง หรือโนราใหญ่หรือตัวยืนเครื่อง (โบราณไม่นิยมให้นางรําใช้) ตัวยืนเครื่องมีลักษณะคล้ายมงกุฏอย่างเตี้ย ปลายมียอดเรียว ตกแต่งด้วยเทริดที่มีลักษะคล้ายดอกบัวเล็ก ๆ โดยรอบ มีกรอบหน้าและหูเทริด ถ้าเป็นเทริดที่เข้าพิธีแล้ว จะมีด้ายมงคลประกอบ อ่านเพิ่มเติม เทริด ศิราภรณ์ของโนรา
เครื่องประดับสำหรับตัวนายโรง หรือ เครื่องต้นในตำนานโนรา
เครื่องประดับเงินหรือโลหะ 9 ชิ้น ซึ่งเป็นส่วนประกอบสำคัญใน เครื่องแต่งกายโนรา โดยเครื่องประดับทั้ง 9 ชิ้นนี้จะนิยมใช้เฉพาะ โนราใหญ่ หรือ ตัวยืนเครื่อง (นายโรง) ได้แก่ ทับทรวง หรือ ตาบ เป็นเครื่องประดับอก 1 ชิ้น ปีกนกแอ่น 2 ชิ้น ที่ปลายสายพาด หรือสายสังวาลด้านซ้ายและขวา ประจำยาม 1 ชิ้น ติดไว้ด้านหลังสำหรับบังคับสายสังวาลให้ไขว้กันสวยงาม ปั้นเหน่ง 1 ชิ้น ประดับไว้ที่เอว “ไหมร” หรือกำไลต้นแขน 2 ชิ้น กำไลปลายแขน 2 ชิ้น
2. เครื่องลูกปัด
ทำด้วยเครื่องลูกปัดหลากสี เป็นงานฝีมือที่ออกแบบลวดลายสีสันให้งดงามจะร้อยด้วยลูกปัดสี เป็นลายมีดอกดวง มีทั้งลายที่เป็นแบบแผนดั้งเดิม และลายที่ออกแบบขึ้นใหม่ สีสันสวยงามตามรสนิยมของผู้เป็นเจ้าของ เครื่องลูกปัดมีหลายชิ้นประกอบกัน เพื่อใช้คลุมตกแต่งร่างกายส่วนบนของนักแสดง เครื่องลูกปัดเชื่อมเครื่องประดับไว้ที่เป็นโลหะด้วยกันอย่างงดงามแล้ว ประกอบด้วยชิ้นสําคัญ 5 ชิ้นคือ
สายบ่า เป็นแผงลูกปัดรูปสามเหลี่ยมมี 2 ชิ้น ใช้สวมทับบ่าบนและบ่าขวา
ป้งคอ หรือ สายคอ เป็นสร้อยลูกปัดร้อยเป็นแถบ สำหรับห้อยทับทรวง หน้า-หลัง คล้ายกรองคอ รวม 2 ชิ้น
สายพาดซ้ายขวา หรือสังวาล มีสองเส้นไขว้กัน สำหรับห้อย ปีกนกแอ่น ด้านซ้ายและขวา มีประจำยามติดไว้ช่วงหลังเพื่อบังคับสายพาดให้ไขว้กันได้อย่างสวยงาม
พานโครง พานอก หรือรอบอก สําหรับสวมห้อยคอหน้า-หลัง คล้ายกรองคอ รวม 2 ชิ้น เป็นการร้อยลูกปัดเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ใช้พันรอบตัว ตรงระดับอก บางถิ่นเรียกว่า “พานโครง”
บางถิ่นเรียกว่า “รอบอก”
ปิ้งคอ แผงลูกปัด สามเหลี่ยม 2 ชิ้น สำหรับสวมที่คอ ด้านหน้าและหลัง
เครื่องลูกปัดดังกล่าวนี้ใช้เหมือนกันทั้งตัวยืนเครื่อง ตัวนาง (รํา) แต่มีช่วงหนึ่งที่คณะชาตรีในมณฑลนครศรีธรรมราชใช้อินทรธนู ซับทรวง (ทับทรวง) ปีกเหน่ง แทนเครื่องลูกปัด สำหรับตัวยืนเครื่อง อ่านเพิ่มเติม เครื่องลูกปัด : เสน่ห์แห่งงานร้อยอันวิจิตรงดงามของเครื่องแต่งกายโนรา
3. ปีกนกแอ่น หรือ ปีกเหน่ง
มักทําด้วยแผ่นเงิน เป็นรูปคล้ายนกนางแอ่นกําลังกางปีก ใช้สําหรับโนราใหญ่หรือตัวยืนเครื่อง สวมติดกับสังวาลอยู่ที่ระดับเหนือสะเอวด้านซ้ายและขวา คล้ายตามทิศของละคร
4. ซับทรวง หรือ ทับทรวง หรือ ตาบ
สําหรับสวมห้อยไว้ตรงทรวงอก นิยมทําด้วยแผ่นเงินเป็นรูปคล้ายขนมเปียกปูนสลักเป็นลวดลาย และอาจฝังเพชรพลอยเป็นดอกดวง หรืออาจร้อยด้วยลูกปัด นิยมใช้เฉพาะตัวโนราใหญ่หรือตัวยืนเครื่อง ตัวนางไม่ใช้ซับทรวง
5. ปีก หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า หาง หรือ หางหงส์
นิยมทําด้วยเขาควายหรือโลหะเป็นรูปคล้ายปีกนก ๑ คู่ ซ้าย-ขวาประกอบกัน ปลายปีกเชิดง่อนขึ้นและผูกรวมกันไว้ มีพู่ทําด้วยด้ายสีติดไว้เหนือปลายปีก ใช้ลูกปัดร้อยห้อยเป็น ดอกดวงรายตลอดทั้งข้างซ้ายและขวาให้ดูคล้ายขนของนก ใช้สําหรับสวมคาดทับผ้านุ่งตรงระดับสะเอว ปล่อยปลายปีกยื่นไปด้านหลังคล้ายหางกินรี
6. ผ้านุ่ง
เป็นผ้ายาวสี่เหลี่ยมผืนผ้า นุ่งทับชายแล้วรั้งไปเหน็บไว้ข้างหลัง ปล่อยปลายชายให้ห้อยลงเช่นเดียวกับหางกระเบน เรียกปลายชายที่พับแล้วห้อยลงนี้ว่า “หางหงส์” (แต่ชาวบ้านส่วนมากเรียกปีกว่า หางหงส์) การนุ่งผ้าของโนราจะรั้งสูงและรัดรูปแน่นกว่านุ่งโจงกระเบน
7. หน้าเพลา เหน็บเพลาหนับเพลา
คือ สนับเพลาสําหรับสวมแล้วนุ่งผ้าทับ ปลายขาใช้ลูกปัดร้อยทับ หรือร้อยแล้วทาบ ทําเป็นลวดลายดอกดวง เช่น ลายกรวยเชิง รักร้อย
8. หน้าผ้า
เป็นผ้าลักษณะเดียวกับชายไหว ถ้าเป็นของโนราใหญ่หรือนายโรงมักทําด้วยผ้าแล้วร้อยลูกปัดทาบเป็นลวดลาย ที่ทําเป็นผ้า ๓ แถบ คล้ายชายไหวล้อมด้วยชายแครง ก็มีถ้าเป็นของนางรํา อาจใช้ผ้าพื้นสีต่าง ๆ สําหรับคาดห้อย เช่นเดียวกับชายไหว
9. ผ้าห้อย
คือ ผ้าสีต่าง ๆ ที่คาดห้อยคล้ายชายแครงแต่อาจมีมากกว่า โดยปกติจะใช้ผ้าที่โปร่งบางสีสด แต่ละผืนจะเหน็บห้อยลงทั้งด้านซ้ายและด้านขวาของหน้าผ้า
10. กําไลต้นแขนและปลายแขน
เป็นกําไลสวมต้นแขน เพื่อขบรัดกล้ามเนื้อให้ดูทะมัดทะแมงและเพิ่มให้ สง่างามยิ่งขึ้น
11. กำไล
กําไลของโนรามักทําด้วยทองเหลือง ทำเป็นวงแหวน ใช้สวมมือและเท้าข้างละหลาย ๆ วง เช่น แขน แต่ละข้างอาจสวม 5–10 วงซ้อนกัน เพื่อเวลาปรับเปลี่ยนท่า จะได้มีเสียงดังเป็นจังหวะเร้าใจยิ่งขึ้น และเป็นเครื่องสวมนิ้วมือให้โค้งงามคล้ายเล็บกินนร กินรี ทำด้วยทองเหลือง หรือเงิน อาจต่อปลายด้วยหวายที่มีลูกปัดร้อยสอดสีไว้พองาม นิยมสวมมือละ 5 นิ้ว (ยกเว้นหัวแม่มือ) (เครื่องแต่งกายมโนราห์, 2566)
12. เล็บ
เป็นเครื่องสวมนิ้วมือให้โค้งงามคล้ายเล็บ กินนร กินรี ทําด้วยทองเหลืองหรือเงิน อาจต่อปลายด้วยหวาย ที่มีลูกปัดร้อยสอดสีไว้พองาม นิยมสวมมือละ 4 นิ้ว (ยกเว้น หัวแม่มือ)
เครื่องแต่งกายโนราตามรายการที่ (1) ถึงที่ (12) รวมเรียกว่า “เครื่องใหญ่” เป็นเครื่องแต่งกายของตัวยืนเครื่องหรือโนราใหญ่ ส่วนเครื่องแต่งกายของตัวนางหรือนางรํา เรียกว่า “เครื่องนาง” จะตัดเครื่องแต่งกายออก 4 อย่าง คือ เทริด (ใช้ผ้าแถบสีสดหรือผ้าเช็ดหน้าคาดรัดแทน) กําไลต้นแขน ซับทรวง และปีกนกแอ่น (ปัจจุบันนางรําทุกคนนิยมสวมเทริดด้วย)
13. หน้าพราน
เป็นหน้ากากสําหรับตัว “พราน” ซึ่งเป็นตัวตลก ใช้ไม้แกะเป็นรูปใบหน้า ไม่มีส่วนที่เป็นคาง ทําจมูกยื่นยาว ปลายจมูกงุ้มเล็กน้อย เจาะรูตรงส่วนที่เป็นตาดํา ให้ผู้สวมมองเห็นได้ถนัด ทาสีแดงทั้งหมด เว้นแต่ส่วนที่เป็นฟันทําด้วยโลหะสีขาว หรือทาสีขาว หรืออาจเลี่ยมฟัน (มีเฉพาะฟันบน) ส่วนบนต่อจากหน้าผากใช้ขนเป็ดหรือห่านสีขาวติดทาบไว้ต่างผมหงอก
14. หน้าทาสี
เป็นหน้ากากของตัวตลกหญิง ทําเป็นหน้าผู้หญิง มักทาสีขาวหรือสีเนื้อ
ในปััจจุุบัันเครื่องแต่่งกายโนรา สร้างสรรค์ด้ว้ยลููกปัดที่ออกแบบพัฒนาขึ้นใหม่เนื่องจากมีผู้หญิงแสดงโนรามากขึ้น ศิลปินโนราได้ออกแบบเครื่องลููกปัดให้สวยงามใช้ปกปิดร่างกายส่วนบน และพัฒนาตกแต่งให้เหมาะสมกับการร่ายรำ เครื่องลููกปัดได้รับความนิยมสููงเพราะช่วยขับเน้นการร่ายรำในจังหวะที่รวดเร็วให้มีความสวยงามโดดเด่นการถักทอลููกปัดเดิม ใช้ลายข้าวหลามตัดและเป็นลููกปัดมีสีสัน ได้แก่ เหลือง แดง น้ำเงิน ขาว และเขียว โนราสามารถออกแบบลวดลายและสีสันเองได้้เพื่อให้การแสดงของตนมีความแตกต่าง มีโทนสีที่งดงามตามที่ตนชอบหรือเหมาะกับโอกาสที่แสดง
แหล่งที่มา
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม. (ม.ป.ป.). หนังสือชุดองค์ความรู้มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม เรื่องโนรา. https://ich-thailand.org/api/v1/uploads/unsorted/20240410134137_nora-21.5x17cm.pdf
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2021, 24 สิงหาคม). เครื่องแต่งกายโนราความงดงามอันประณีต. [facebook]. https://www.facebook.com/photo?fbid=4088362771289264&set=a.430531609176679
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม. (2563). ศิลปะการร้อง รำ ที่ผูกพันกับชีวิต. https://qrcode.culture.go.th/pdfbook/Nora%20a%20Living%20Dance%20Tradition%20of%20Southern%20Thailand.pdf
เทพศรัทธาโนราขั้นเทพ. (2020, 3 มิถุนายน). [facebook]. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=1614053532082427&set=pb.100063607296707.-2207520000&type=3
เรามาทำความรู้จัก”โนรา” หรือที่เรียกกันว่า”มโนราห์” กันดีกว่า. (2558, 30 มิถุนายน). Lion Queen. https://sasithronn.blogspot.com/2015/06/blog-post_30.html
สารานุกรมวัฒนธรรมภาคใต้ เล่ม 8, “โนรา” หน้า 37871-37877.
ภาพประกอบ : โนรา NORA Dance Dramda in Southern Thailand
Amnart Choosuwan. (2022). โนราเป็นศิลปะการแสดงพื้นบ้านที่เป็นที่นิยมของคนในภาคใต้…[facebook]. https://www.facebook.com/search/top/?q=37
Views: 58
